Dział spadku u notariusza - umowa zamiast postępowania

Stwierdzenie nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia odpowiada na pytanie, kto dziedziczy i w jakiej części. Nie odpowiada natomiast na pytanie, komu przypadnie mieszkanie, a komu samochód czy oszczędności. Do tego służy dział spadku. Można go przeprowadzić umową przed notariuszem albo w postępowaniu sądowym.

Kiedy dział spadku można przeprowadzić umową

Dział spadku następuje bądź na mocy umowy między wszystkimi spadkobiercami, bądź na mocy orzeczenia sądu na żądanie któregokolwiek z nich (art. 1037 § 1 Kodeksu cywilnego). Umowa wymaga więc zgody wszystkich, i to zgody podwójnej: co do samego podziału i co do jego warunków. Wystarczy, że jedna osoba się nie zgadza albo nie chce przystąpić do czynności, aby jedyną drogą pozostał sąd.

Przed działem spadku musi być potwierdzone, kto dziedziczy. Podstawą jest prawomocne postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia. Obie czynności można połączyć i przeprowadzić w kancelarii tego samego dnia, jeżeli spadkobiercy są zgodni i mają komplet dokumentów.

Forma zależy od tego, co wchodzi w skład spadku. Jeżeli należy do niego nieruchomość, umowa o dział spadku powinna być zawarta w formie aktu notarialnego (art. 1037 § 2). Wymóg ten wynika z tego, że umowa przenosi własność nieruchomości między spadkobiercami, a taka czynność zawsze wymaga aktu notarialnego. Odrębne zasady dotyczą przedsiębiorstwa wchodzącego w skład spadku: tu ustawa wymaga co najmniej formy pisemnej z podpisami notarialnie poświadczonymi, a gdy w skład przedsiębiorstwa wchodzi nieruchomość albo jest ono objęte zarządem sukcesyjnym, formy aktu notarialnego.

Umowny dział spadku może objąć cały spadek albo tylko jego część. To odróżnia go od działu sądowego, który co do zasady powinien obejmować całość, a ograniczenie do części wymaga ważnych powodów.

Sposoby podziału majątku spadkowego

Spadkobiercy mają swobodę w ułożeniu podziału, o ile mieści się on w granicach prawa. W praktyce stosuje się trzy rozwiązania, także w połączeniu.

• Przyznanie składnika jednej osobie ze spłatą pozostałych. Najczęstszy wariant przy mieszkaniu lub domu, którego nie da się podzielić fizycznie. Osoba przejmująca nieruchomość rozlicza się z pozostałymi w pieniądzu.
• Przyznanie składnika jednej osobie bez spłat. Dopuszczalne, gdy spadkobiercy tak postanowią, na przykład gdy pozostali otrzymują inne składniki albo rezygnują z rozliczenia. W umowie warto wtedy wprost zaznaczyć, że dział następuje bez spłat i dopłat.
• Podział fizyczny. Możliwy tam, gdzie rzecz da się podzielić bez istotnej zmiany jej przeznaczenia, na przykład przy działce gruntu, o ile podział jest dopuszczalny w świetle przepisów o gospodarce nieruchomościami i planistycznych.

Czwartą możliwością jest sprzedaż składnika i podział uzyskanej ceny. Spadkobiercy mogą wspólnie sprzedać nieruchomość osobie trzeciej i rozliczyć się z ceny stosownie do udziałów, co formalnie nie jest działem spadku, lecz często prowadzi do tego samego rezultatu. Wykaz dokumentów potrzebnych do takiej umowy wskazano w zakładce Dokumenty.

Spłaty, dopłaty i ich zabezpieczenie

Jeżeli podział nie odpowiada wielkości udziałów, różnicę wyrównuje się spłatą lub dopłatą. Umowa powinna określać ich wysokość, termin zapłaty oraz sposób rozliczenia, gdy płatność jest rozłożona na raty. Można zastrzec odsetki, wskazać rachunek bankowy i przewidzieć skutki opóźnienia.

Osobną kwestią jest zabezpieczenie zapłaty. W akcie notarialnym osoba zobowiązana może poddać się egzekucji co do obowiązku zapłaty sumy pieniężnej w trybie przewidzianym w Kodeksie postępowania cywilnego. Wierzyciel nie musi wtedy prowadzić procesu, lecz występuje do sądu o nadanie klauzuli wykonalności. Drugim rozwiązaniem jest ustanowienie hipoteki na nieruchomości przyznanej osobie zobowiązanej do spłaty, z wnioskiem wieczystoksięgowym zamieszczonym w tym samym akcie. Oba mechanizmy warto rozważyć zwłaszcza przy odroczonych i rozłożonych na raty spłatach.

Dział spadku razem z innymi rozliczeniami

Sprawy spadkowe rzadko są jednowątkowe. Gdy spadkodawca pozostawał w związku małżeńskim, w skład spadku wchodzi zwykle udział w majątku wspólnym małżonków. Wówczas w jednym akcie notarialnym można przeprowadzić podział majątku wspólnego oraz dział spadku, dzięki czemu cała sytuacja majątkowa zostaje uporządkowana jedną czynnością.

Podobnie jest ze współwłasnością powstałą poza spadkiem, na przykład gdy spadkobiercy byli już wcześniej współwłaścicielami tej samej nieruchomości w innych częściach. Dział spadku łączy się wtedy ze zniesieniem współwłasności. Połączenie kilku rozliczeń w jednym akcie upraszcza także późniejsze wnioski wieczystoksięgowe, ponieważ sąd wieczystoksięgowy otrzymuje jeden dokument stanowiący podstawę wpisu.

Skutki podatkowe w zarysie

Sam dział spadku, jeżeli następuje bez spłat i dopłat, nie rodzi obowiązku w podatku od czynności cywilnoprawnych. Podatkowi temu podlegają umowy o dział spadku oraz umowy o zniesienie współwłasności w części dotyczącej spłat lub dopłat, a notariusz pobiera go jako płatnik przy czynności. Odrębną kwestią jest podatek od spadków i darowizn, który dotyczy samego nabycia spadku i rozliczany jest po stwierdzeniu nabycia spadku lub zarejestrowaniu aktu poświadczenia dziedziczenia, a nie po dziale.

Znaczenie może mieć również podatek dochodowy, gdy otrzymany składnik zostanie później sprzedany. Przepisy przewidują w tym zakresie szczególne zasady liczenia okresu, po którym sprzedaż nie jest opodatkowana, w tym uwzględnianie okresu, przez który nieruchomość należała do spadkodawcy. Ocena zależy od dat i wartości w konkretnej sprawie, dlatego warto ją omówić przed czynnością.

Umowny dział spadku jest szybszy od sądowego, ale możliwy tylko wtedy, gdy wszyscy spadkobiercy są zgodni co do każdego elementu podziału. Sąd rozstrzygnie także wbrew stanowisku części uczestników, lecz postępowanie trwa dłużej i wymaga opinii biegłych przy ustalaniu wartości. Zakres czynności opisano na stronie Dział spadku, a stan Państwa sprawy i listę dokumentów można ustalić przed czynnością, kontaktując się z kancelarią w Siedlcach.