Intercyza - kiedy i po co zawiera się umowę majątkową

Słowo „intercyza" obrosło w skojarzenia, które rzadko mają związek z przepisami. Kodeks rodzinny i opiekuńczy zna po prostu umowę majątkową małżeńską: umowę, w której małżonkowie albo osoby zamierzające zawrzeć małżeństwo kształtują ustrój majątkowy inaczej, niż robi to ustawa. Poniżej opisano, co taka umowa faktycznie zmienia, a czego nie zmienia wcale.

Wspólność ustawowa jako punkt wyjścia

Z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje między małżonkami z mocy ustawy wspólność majątkowa, obejmująca przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków lub przez jednego z nich. Powstaje ona automatycznie, bez żadnej czynności ze strony małżonków. Do majątku wspólnego należą w szczególności pobrane wynagrodzenie za pracę i dochody z innej działalności zarobkowej każdego z małżonków, dochody z majątku wspólnego oraz z majątku osobistego każdego z nich, a także środki zgromadzone na rachunku funduszu emerytalnego.

Obok majątku wspólnego istnieją majątki osobiste. Należą do nich między innymi przedmioty nabyte przed powstaniem wspólności, przedmioty nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, chyba że spadkodawca albo darczyńca postanowił inaczej, prawa niezbywalne, przedmioty uzyskane z tytułu odszkodowania za uszkodzenie ciała lub rozstrój zdrowia, prawa autorskie i prawa własności przemysłowej, a także przedmioty nabyte w zamian za składniki majątku osobistego.

Rozdział ten bywa nieoczywisty. Mieszkanie odziedziczone przez jednego z małżonków pozostaje w jego majątku osobistym, ale czynsz z jego najmu wchodzi już do majątku wspólnego. To właśnie te przesunięcia są najczęstszym powodem, dla którego małżonkowie sięgają po umowę.

Cztery warianty umowy majątkowej

Kodeks rodzinny i opiekuńczy pozwala małżonkom przez umowę zawartą w formie aktu notarialnego ukształtować ustrój na cztery sposoby.

• Rozszerzenie wspólności. Do majątku wspólnego wchodzą składniki, które według ustawy byłyby osobiste. Rozszerzenie ma jednak granice: nie można nim objąć między innymi przedmiotów przypadających z tytułu dziedziczenia, zapisu lub darowizny, praw niezbywalnych ani niewymagalnych jeszcze wierzytelności o wynagrodzenie za pracę.
• Ograniczenie wspólności. Wspólność pozostaje, ale wskazane rodzaje składników zostają z niej wyłączone i trafiają do majątków osobistych.
• Rozdzielność majątkowa. Każdy z małżonków zachowuje majątek nabyty przed zawarciem umowy i po jej zawarciu, i samodzielnie nim zarządza. Majątek wspólny przestaje powstawać, a to, co powstało wcześniej, staje się przedmiotem współwłasności w częściach ułamkowych i podlega podziałowi.
• Rozdzielność majątkowa z wyrównaniem dorobków. W czasie trwania małżeństwa działa jak zwykła rozdzielność, ale po jej ustaniu małżonek, którego dorobek jest mniejszy, może żądać wyrównania. Dorobkiem jest wzrost wartości majątku po zawarciu umowy. Wariant ten bywa rozważany, gdy jeden z małżonków rezygnuje z pracy zarobkowej na rzecz rodziny.

Umowa może być w czasie trwania małżeństwa zmieniona albo rozwiązana. W razie jej rozwiązania powstaje między małżonkami wspólność ustawowa, chyba że postanowią inaczej. Zakres czynności opisano na stronie Intercyzy.

Forma, moment zawarcia i brak działania wstecz

Umowa majątkowa małżeńska wymaga formy aktu notarialnego pod rygorem nieważności. Nie zastąpi jej porozumienie pisemne, nawet podpisane w obecności świadków. Do czynności potrzebne są dokumenty tożsamości obojga małżonków oraz odpis skrócony aktu małżeństwa, a przy umowie zawieranej przed ślubem sam dokument tożsamości.

Umowę można zawrzeć przed zawarciem małżeństwa, wtedy działa od chwili jego zawarcia, albo w czasie jego trwania. W tym drugim przypadku skutki powstają na przyszłość. Umowa nie działa wstecz i nie zmienia przynależności składników nabytych wcześniej, dlatego rozdzielność zawarta po latach małżeństwa nie „odkręca" wcześniejszych nabyć, lecz jedynie zamyka dalsze powstawanie majątku wspólnego. Rozdzielność z datą wcześniejszą może wyjątkowo ustanowić sąd, i to tylko w szczególnych okolicznościach.

Skuteczność wobec wierzyciela

To najczęściej pomijany element. Małżonek może powoływać się względem innych osób na umowę majątkową małżeńską tylko wtedy, gdy jej zawarcie oraz rodzaj były tym osobom wiadome. Wobec wierzyciela, który o umowie nie wiedział, rozliczenia następują tak, jakby umowy nie było.

Wniosek praktyczny jest prosty: samo podpisanie aktu nie wystarczy. O umowie i jej rodzaju należy informować kontrahentów przy zawieraniu umów, banki przy wnioskach kredytowych, a przy dłuższej współpracy warto zadbać o ślad tej informacji w dokumentach. Umowa zawarta już po powstaniu długu nie chroni przed wierzycielem, którego wierzytelność wcześniej powstała.

Czego intercyza nie zmienia

Umowa majątkowa dotyczy wyłącznie ustroju majątkowego między małżonkami. Nie wpływa natomiast na kilka kwestii, o które pojawiają się pytania.

• Dziedziczenie ustawowe. Małżonek pozostaje spadkobiercą ustawowym niezależnie od tego, czy obowiązuje wspólność, czy rozdzielność. Zmiany w tym zakresie wymagają testamentu.
• Obowiązek alimentacyjny i obowiązek przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny. Oba wynikają z prawa rodzinnego i nie zależą od ustroju majątkowego.
• Status samego małżeństwa. Rozdzielność majątkowa nie jest ani rozwodem, ani separacją. Małżeństwo trwa dalej ze wszystkimi skutkami osobistymi.

Najczęstsze powody zawarcia umowy są za to praktyczne: rozpoczęcie działalności gospodarczej przez jednego z małżonków i chęć oddzielenia ryzyka od majątku rodziny, przystąpienie do spółki, planowanie kredytu i zdolności kredytowej, a także uporządkowanie sytuacji, gdy majątki małżonków mają wyraźnie odmienne źródła.

Wybór wariantu zależy od tego, co ma być chronione i przed czym. Rozdzielność bywa niepotrzebna tam, gdzie wystarczy ograniczenie wspólności, i odwrotnie: bywa spóźniona, gdy zawiera się ją po powstaniu zobowiązań. Warto omówić Państwa sytuację przed czynnością, kontaktując się z kancelarią w Siedlcach. Wykaz dokumentów potrzebnych do zawarcia umowy znajduje się w zakładce Dokumenty.