Umowy majątkowe małżeńskie (intercyzy)

Z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje między małżonkami z mocy ustawy wspólność majątkowa. Jest to stan domyślny, który obowiązuje dopóty, dopóki małżonkowie nie umówią się inaczej. Umowa majątkowa małżeńska, w języku potocznym nazywana intercyzą, pozwala ten ustrój zmienić: rozszerzyć, ograniczyć albo zastąpić rozdzielnością. Nie jest to czynność zarezerwowana dla sytuacji konfliktowych. Najczęściej zawierają ją osoby, które porządkują sprawy majątkowe przed rozpoczęciem działalności gospodarczej albo przed większą inwestycją.

Wspólność ustawowa i majątki osobiste

Wspólność ustawowa obejmuje przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków lub przez jednego z nich. Należą do niej przede wszystkim wynagrodzenie za pracę i dochody z innej działalności zarobkowej każdego z małżonków, dochody z majątku wspólnego oraz z majątku osobistego, a także środki zgromadzone na rachunku pracowniczego lub otwartego funduszu emerytalnego. Mieszkanie kupione w czasie małżeństwa wchodzi zatem do majątku wspólnego, nawet jeżeli w umowie sprzedaży jako kupujący występuje tylko jedno z małżonków.

Obok majątku wspólnego istnieją majątki osobiste. Kodeks rodzinny i opiekuńczy zalicza do nich między innymi przedmioty nabyte przed powstaniem wspólności, przedmioty nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, chyba że spadkodawca albo darczyńca postanowił inaczej, prawa niezbywalne, przedmioty służące wyłącznie do zaspokajania osobistych potrzeb jednego z małżonków oraz odszkodowania za uszkodzenie ciała. Warto o tym pamiętać, ponieważ mieszkanie kupione przed ślubem należy do majątku osobistego z mocy ustawy i nie trzeba zawierać umowy majątkowej, aby ten skutek osiągnąć.

Ustrój majątkowy wpływa również na odpowiedzialność za zobowiązania. Jeżeli małżonek zaciągnął zobowiązanie za zgodą drugiego małżonka, wierzyciel może żądać zaspokojenia także z majątku wspólnego. Bez takiej zgody zakres egzekucji z majątku wspólnego jest ograniczony. To jeden z powodów, dla których banki i kontrahenci pytają o treść umowy majątkowej.

Rodzaje umów majątkowych małżeńskich

Kodeks rodzinny i opiekuńczy przewiduje cztery rodzaje umów:

• rozszerzenie wspólności ustawowej, czyli objęcie majątkiem wspólnym także przedmiotów, które z mocy ustawy należałyby do majątku osobistego, na przykład mieszkania nabytego przed ślubem;
• ograniczenie wspólności ustawowej, czyli wyłączenie z majątku wspólnego określonych składników lub kategorii praw;
• rozdzielność majątkowa, w której każdy z małżonków zachowuje majątek nabyty przed zawarciem umowy oraz majątek nabyty później i zarządza nim samodzielnie;
• rozdzielność majątkowa z wyrównaniem dorobków, w której w czasie trwania małżeństwa obowiązują zasady rozdzielności, a po jej ustaniu małżonek o mniejszym dorobku może żądać wyrównania przez zapłatę lub przeniesienie prawa.

Ostatnie rozwiązanie bywa wybierane wtedy, gdy jedno z małżonków rezygnuje z pracy zarobkowej na rzecz prowadzenia domu lub opieki nad dziećmi, a drugie prowadzi działalność gospodarczą. Dorobkiem jest wzrost wartości majątku każdego z małżonków po zawarciu umowy.

Umowa może zostać zawarta przed zawarciem małżeństwa i wywiera wtedy skutek z chwilą ślubu, albo w czasie jego trwania. W tym drugim przypadku umowa działa na przyszłość: dotychczasowy majątek wspólny nie znika, lecz staje się przedmiotem wspólności w częściach ułamkowych. Jeżeli małżonkowie chcą go podzielić, zawierają odrębną umowę o podział majątku wspólnego, do której stosuje się odpowiednio przepisy o dziale spadku i zniesieniu współwłasności. Jeżeli w skład majątku wchodzi nieruchomość, także ta umowa wymaga formy aktu notarialnego.

Forma, skuteczność i zmiana umowy

Umowa majątkowa małżeńska wymaga formy aktu notarialnego pod rygorem nieważności. Wynika to z art. 47 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Uzgodnienie zawarte na piśmie, choćby podpisane przez oboje małżonków, nie wywołuje skutków prawnych. Do czynności konieczna jest obecność obojga małżonków lub narzeczonych, osobiście albo przez pełnomocnika umocowanego w formie aktu notarialnego.

Skuteczność wobec osób trzecich

Małżonek może powoływać się względem innych osób na umowę majątkową małżeńską tylko wtedy, gdy jej zawarcie oraz rodzaj były tym osobom wiadome. Zasadę tę wyraża art. 47(1) Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Samo zawarcie umowy nie chroni więc automatycznie przed wierzycielem, który o niej nie wiedział. Dlatego przy zawieraniu umów z kontrahentami, przy kredytach i przy wpisach w rejestrach warto okazywać wypis aktu i informować o obowiązującym ustroju. Przedsiębiorca wpisany do Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej podaje informację o istnieniu rozdzielności majątkowej we wpisie.

Zmiana i rozwiązanie umowy

Umowa majątkowa nie jest rozstrzygnięciem nieodwracalnym. Małżonkowie mogą ją zmienić albo rozwiązać, również w formie aktu notarialnego. W razie rozwiązania umowy w czasie trwania małżeństwa powstaje między małżonkami wspólność ustawowa, chyba że postanowią oni inaczej. Możliwe jest zatem zarówno przejście ze wspólności na rozdzielność, jak i powrót do stanu wyjściowego, gdy ustaną przyczyny, dla których umowę zawierano.

Umowa majątkowa a dziedziczenie

Umowa majątkowa małżeńska kształtuje wyłącznie stosunki majątkowe w czasie trwania małżeństwa. Nie wyłącza dziedziczenia i nie pozbawia małżonka prawa do zachowku. Małżonek pozostaje spadkobiercą ustawowym niezależnie od tego, czy obowiązuje wspólność, czy rozdzielność majątkowa. Jeżeli zamiarem jest inne rozrządzenie majątkiem na wypadek śmierci, właściwym instrumentem jest testament, a nie intercyza.

Jak przebiega czynność

1. Kontakt z kancelarią, przedstawienie sytuacji i wskazanie zamierzonego rodzaju umowy. Notariusz wyjaśnia skutki poszczególnych rozwiązań.
2. Przekazanie dokumentów oraz informacji o dotychczasowych umowach majątkowych, jeżeli takie były zawierane.
3. Przygotowanie projektu aktu i uzgodnienie jego treści z obojgiem małżonków lub narzeczonych.
4. Umówiony termin w kancelarii w Siedlcach. Notariusz odczytuje akt, wyjaśnia jego znaczenie, a strony składają podpisy.
5. Wydanie wypisów aktu, które służą do okazania wobec banków, kontrahentów i urzędów.

Podstawa prawna

Ustrój majątkowy małżeński regulują przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Wspólność ustawową i skład majątków osobistych określają art. 31 i art. 33 tej ustawy. Zgodnie z art. 47 § 1 małżonkowie mogą przez umowę zawartą w formie aktu notarialnego wspólność ustawową rozszerzyć lub ograniczyć albo ustanowić rozdzielność majątkową lub rozdzielność majątkową z wyrównaniem dorobków; umowa taka może poprzedzać zawarcie małżeństwa, a także zostać zmieniona albo rozwiązana. Powoływanie się na umowę wobec innych osób reguluje art. 47(1). Zasady wyrównania dorobków zawarto w przepisach o rozdzielności majątkowej z wyrównaniem dorobków. Formę czynności i tryb jej sporządzenia określa ustawa z dnia 14 lutego 1991 r. Prawo o notariacie.