Akty poświadczenia dziedziczenia

Po śmierci osoby bliskiej spadkobiercy potrzebują dokumentu, który potwierdza, komu i w jakiej części przypada spadek. Bez niego nie jest możliwe ujawnienie prawa w księdze wieczystej, wypłata środków z rachunku bankowego ani rozporządzenie odziedziczonym majątkiem. Dokument taki uzyskuje się w sądzie albo u notariusza. Notarialnym odpowiednikiem sądowego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku jest akt poświadczenia dziedziczenia.

Skutki aktu poświadczenia dziedziczenia

Zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia ma skutki prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku. Jest więc dokumentem równorzędnym orzeczeniu sądu i wystarcza do załatwienia spraw w banku, w urzędzie, w spółdzielni mieszkaniowej oraz w sądzie wieczystoksięgowym. Różnica dotyczy trybu. Czynność notarialna wymaga zgody i jednoczesnej obecności wszystkich zainteresowanych, a kończy się zwykle podczas jednego spotkania. Postępowanie sądowe toczy się według przepisów o postępowaniu nieprocesowym i trwa dłużej, jest natomiast możliwe także wtedy, gdy między spadkobiercami nie ma zgody.

Kiedy dziedziczenie może poświadczyć notariusz

Warunkiem sporządzenia aktu jest zgodny wniosek wszystkich osób, które mogą wchodzić w rachubę jako spadkobiercy ustawowi i testamentowi, a także osób, na których rzecz spadkodawca uczynił zapisy windykacyjne. Wszystkie te osoby muszą stawić się jednocześnie u notariusza przy spisywaniu protokołu dziedziczenia. Nie ma przy tym znaczenia, czy ostatecznie dziedziczą; istotne jest, aby obecny był każdy, kto potencjalnie wchodzi w krąg spadkobierców. Między uczestnikami nie może być sporu co do tego, kto dziedziczy i w jakich udziałach.

Czynność jest natomiast niedopuszczalna, gdy:

• spadek został otwarty przed dniem 1 lipca 1984 r., czyli gdy spadkodawca zmarł przed tą datą,
• dziedziczenie następuje na podstawie testamentu szczególnego,
• w sprawie wydano już postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo sporządzono akt poświadczenia dziedziczenia,
• w toku spisywania protokołu ujawni się, że nie były obecne wszystkie osoby mogące wchodzić w rachubę jako spadkobiercy, albo że istnieją lub istniały testamenty, które nie zostały otwarte i ogłoszone,
• wobec braku małżonka spadkodawcy i krewnych powołanych do dziedziczenia z ustawy spadek przypada gminie albo Skarbowi Państwa jako spadkobiercy ustawowemu,
• spadkodawca w chwili śmierci był cudzoziemcem lub, nie mając żadnego obywatelstwa, nie zamieszkiwał w Rzeczypospolitej Polskiej, albo w skład spadku wchodzą prawa rzeczowe lub posiadanie nieruchomości położonej za granicą.

Ostatnia grupa przypadków obejmuje sprawy z elementem zagranicznym, w których może powstać wątpliwość co do jurysdykcji krajowej i prawa właściwego dla dziedziczenia. W takich sytuacjach właściwy jest sąd spadku, dla spraw z terenu miasta i powiatu zwykle Sąd Rejonowy w Siedlcach. Notariusz odmawia dokonania czynności sprzecznej z prawem i wskazuje zainteresowanym dalszy tryb postępowania. Sporu między spadkobiercami nie rozstrzyga się przed notariuszem.

Przebieg czynności

Czynność składa się z kilku następujących po sobie etapów, dokonywanych zwykle tego samego dnia, po wcześniejszym skompletowaniu dokumentów wskazanych w wykazie dokumentów.

1. Protokół dziedziczenia. Notariusz spisuje go przy udziale wszystkich zainteresowanych. Odbiera oświadczenia o kręgu spadkobierców, o istnieniu testamentów, o wcześniejszych postępowaniach spadkowych oraz o obywatelstwie i miejscu zwykłego pobytu spadkodawcy w chwili śmierci, pouczając przy tym o odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywych oświadczeń.
2. Otwarcie i ogłoszenie testamentu. Jeżeli spadkodawca pozostawił testament, a nie został on wcześniej otwarty i ogłoszony, notariusz dokonuje tych czynności i sporządza z nich protokół. Dotyczy to również testamentu sporządzonego w formie aktu notarialnego, o czym mowa na stronie testamenty notarialne.
3. Akt poświadczenia dziedziczenia. Notariusz stwierdza w nim, kto jest spadkobiercą, na jakiej podstawie dziedziczy i w jakiej części, a także kto nabył przedmioty zapisów windykacyjnych.
4. Wpis do Rejestru Spadkowego. Niezwłocznie po sporządzeniu aktu notariusz dokonuje jego wpisu za pośrednictwem systemu teleinformatycznego. Dopiero z chwilą zarejestrowania akt wywołuje skutki prawne.

Przyjęcie i odrzucenie spadku

Spadkobierca może spadek przyjąć bez ograniczenia odpowiedzialności za długi, przyjąć z ograniczeniem tej odpowiedzialności, czyli z dobrodziejstwem inwentarza, albo spadek odrzucić. Oświadczenie składa się w terminie sześciu miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania. Termin ten biegnie zatem indywidualnie dla każdego spadkobiercy i nie zawsze rozpoczyna się w dniu śmierci spadkodawcy. Brak oświadczenia w terminie jest jednoznaczny z przyjęciem spadku z dobrodziejstwem inwentarza.

Jeżeli od otwarcia spadku nie upłynęło sześć miesięcy, w protokole dziedziczenia zamieszcza się oświadczenia spadkobierców o przyjęciu lub odrzuceniu spadku, chyba że oświadczenia takiej treści zostały złożone wcześniej. W takim wypadku notariusz zamieszcza w protokole wzmiankę o dacie, miejscu i treści złożonych oświadczeń. Odrzucenie spadku przez osobę mającą zstępnych wywołuje skutki także wobec nich, a odrzucenie spadku w imieniu małoletniego wymaga zezwolenia sądu opiekuńczego. Okoliczności te warto zgłosić kancelarii przed umówieniem terminu.

Co dalej po uzyskaniu aktu

Akt poświadczenia dziedziczenia stwierdza, kto dziedziczy, lecz nie dzieli majątku między spadkobierców. Do chwili działu spadku przedmioty należące do spadku objęte są wspólnością, a do jej zniesienia dochodzi w drodze umowy o dział spadku zawartej przed notariuszem albo w postępowaniu sądowym. Gdy w skład spadku wchodzi nieruchomość, umowa o dział spadku wymaga formy aktu notarialnego.

Na podstawie zarejestrowanego aktu można ujawnić spadkobierców w księdze wieczystej. Wypis aktu przedkłada się także w banku, w spółdzielni mieszkaniowej oraz w innych instytucjach, w których zmarły miał prawa majątkowe. Wypisy wydaje kancelaria, w której akt został sporządzony.

Podatek od spadków i darowizn

Nabycie majątku w drodze dziedziczenia podlega podatkowi od spadków i darowizn. Przy dziedziczeniu notariusz nie jest płatnikiem tego podatku, więc rozliczenie należy do spadkobierców. Osoby z kręgu najbliższej rodziny, czyli małżonek, zstępni, wstępni, pasierb, rodzeństwo, ojczym i macocha, korzystają ze zwolnienia, jeżeli zgłoszą nabycie właściwemu naczelnikowi urzędu skarbowego na formularzu SD-Z2 w terminie sześciu miesięcy od dnia zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia. Jest to termin prawa materialnego, a jego uchybienie oznacza opodatkowanie na zasadach ogólnych; ustawa przewiduje wyjątek dla nabywcy, który o nabyciu dowiedział się później i uprawdopodobni tę okoliczność. Pozostali spadkobiercy składają zeznanie podatkowe i rozliczają podatek według grupy podatkowej, do której należą.

Podstawa prawna

Art. 95a-95p ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. Prawo o notariacie (protokół dziedziczenia, otwarcie i ogłoszenie testamentu, akt poświadczenia dziedziczenia, Rejestr Spadkowy), art. 924 i art. 925 Kodeksu cywilnego (otwarcie spadku i nabycie spadku przez spadkobiercę), art. 1012 i art. 1015 Kodeksu cywilnego (przyjęcie i odrzucenie spadku oraz termin na złożenie oświadczenia), art. 1035 i następne Kodeksu cywilnego (wspólność majątku spadkowego i dział spadku) oraz art. 4a ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn.