Testament notarialny czy własnoręczny - co je różni

Testament można sporządzić samodzielnie, pismem ręcznym, albo w kancelarii notarialnej w formie aktu notarialnego. Obie formy są przewidziane przez Kodeks cywilny i obie wywołują ten sam skutek: decydują o tym, komu przypadnie majątek po śmierci spadkodawcy. Różnica leży gdzie indziej. Dotyczy tego, jak łatwo dokument podważyć i jak duże jest ryzyko, że w ogóle nie trafi on do sądu.

Testament własnoręczny i wymogi jego ważności

Spadkodawca może sporządzić testament w ten sposób, że napisze go w całości pismem ręcznym, podpisze i opatrzy datą (art. 949 § 1 Kodeksu cywilnego). Wszystkie trzy elementy mają znaczenie, a pierwszy z nich rozumiany jest dosłownie.

• Cały dokument musi być napisany ręcznie przez spadkodawcę. Testament wydrukowany, napisany na komputerze albo spisany przez inną osobę i jedynie podpisany przez spadkodawcę jest nieważny.
• Podpis zamyka dokument. Powinien znaleźć się pod rozrządzeniami, ponieważ treść dopisana poniżej podpisu nie jest nimi objęta.
• Data pozwala ustalić kolejność kilku testamentów oraz stan spadkodawcy w chwili sporządzenia dokumentu.

Brak daty nie zawsze przesądza o nieważności. Testament pozostaje ważny, jeżeli brak daty nie wywołuje wątpliwości co do zdolności spadkodawcy do sporządzenia testamentu, co do treści testamentu ani co do wzajemnego stosunku kilku testamentów (art. 949 § 2). Ocenia to jednak sąd, po latach i na podstawie zeznań świadków. Dopiero wtedy okazuje się, czy wątpliwości istnieją.

Typowe przyczyny podważania testamentu holograficznego

Spór o testament własnoręczny toczy się zwykle wokół trzech kwestii. Pierwszą jest autentyczność pisma. Osoba pominięta w testamencie twierdzi, że dokumentu nie napisał spadkodawca, a sąd dopuszcza dowód z opinii biegłego z zakresu badania pisma ręcznego. Postępowanie wydłuża się o miesiące, a wynik zależy od jakości materiału porównawczego.

Drugą kwestią jest stan spadkodawcy. Testament jest nieważny, jeżeli został sporządzony w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli, pod wpływem błędu uzasadniającego przypuszczenie, że gdyby spadkodawca nie działał pod wpływem błędu, nie sporządziłby testamentu tej treści, albo pod wpływem groźby (art. 945 § 1). Choroba, leczenie szpitalne i podeszły wiek bywają w takich sprawach podstawowym argumentem.

Trzecią kwestią jest sama treść. Zdanie „przekazuję mieszkanie córce" może być rozumiane jako powołanie do całego spadku albo jako zapis jednego składnika. Wykładnia takich sformułowań również trafia do sądu.

Do tego dochodzi ryzyko czysto praktyczne. Dokument przechowywany w domu może ulec zniszczeniu, zaginąć albo nie zostać odnaleziony. Może też trafić w ręce osoby, której jego treść nie odpowiada. Kodeks postępowania cywilnego nakłada wprawdzie na osobę, u której testament się znajduje, obowiązek złożenia go w sądzie spadku, ale przepis ten działa dopiero wtedy, gdy dokument jest znany.

Testament w formie aktu notarialnego

Kodeks cywilny dopuszcza sporządzenie testamentu w formie aktu notarialnego (art. 950). Czynność przygotowuje i sporządza notariusz, czyli osoba zaufania publicznego działająca na podstawie Prawa o notariacie. Przed przystąpieniem do aktu notariusz ustala tożsamość osoby, która przystępuje do czynności, ocenia, czy ma ona pełną zdolność do czynności prawnych, oraz czy jej oświadczenie jest świadome i swobodne. Czynności sprzecznej z prawem notariusz odmawia.

Akt jest przed podpisaniem odczytany, a jego postanowienia wyjaśnione wraz ze skutkami prawnymi. Sformułowania są dobierane tak, aby nie budziły wątpliwości interpretacyjnych. Oryginał aktu pozostaje w kancelarii, a spadkodawca otrzymuje wypis, który ma moc oryginału. Dokument nie może więc zaginąć u spadkodawcy w sposób, który zamknąłby drogę do jego wykonania: wypisy wydaje kancelaria, a po upływie okresu przechowywania akty przekazywane są do archiwum właściwego sądu rejonowego. Za życia spadkodawcy wypis testamentu wydaje się jemu samemu.

Forma notarialna jest też jedyną drogą do zapisu windykacyjnego, czyli rozrządzenia, na podstawie którego oznaczona osoba nabywa konkretny przedmiot z chwilą otwarcia spadku. W testamencie własnoręcznym takie rozrządzenie jest bezskuteczne. Testament notarialny można w każdej chwili zmienić lub odwołać, sporządzając kolejny testament.

Notarialny Rejestr Testamentów

Rejestr prowadzony przez Krajową Radę Notarialną służy odnalezieniu testamentu po śmierci spadkodawcy. Wpis jest dobrowolny i następuje wyłącznie na wniosek osoby sporządzającej testament. Rejestr obejmuje informację o fakcie sporządzenia testamentu i o kancelarii, w której dokument się znajduje, natomiast nie obejmuje jego treści. Zarejestrować można testament notarialny, a także testament własnoręczny przyjęty przez notariusza na przechowanie.

Za życia spadkodawcy informacji z rejestru udziela się wyłącznie jemu. Po śmierci dane może uzyskać każdy, kto przedstawi akt zgonu albo inny dokument potwierdzający zgon. To zamyka najczęstszą lukę testamentów domowych: rodzina wie, że testament istnieje, ale nie wie gdzie.

Ograniczenia wspólne dla obu form

Niezależnie od wybranej formy obowiązują trzy zasady, które w praktyce budzą najwięcej wątpliwości.

• Testament może sporządzić tylko osoba mająca pełną zdolność do czynności prawnych.
• Testamentu nie można sporządzić ani odwołać przez przedstawiciela. Pełnomocnictwo, także notarialne, jest tu bezskuteczne, a czynności trzeba dokonać osobiście.
• Testament może zawierać rozrządzenia tylko jednego spadkodawcy. Testament wspólny, obejmujący rozrządzenia dwóch osób w jednym dokumencie, jest nieważny. Małżonkowie sporządzają zatem dwa odrębne testamenty.

Testament nie wyłącza też roszczeń o zachowek osób najbliższych, chyba że spadkodawca dokona wydziedziczenia z przyczyn wskazanych w ustawie.

Wybór formy jest w praktyce decyzją o tym, ile pracy dowodowej pozostawią Państwo spadkobiercom. Testament własnoręczny nic nie kosztuje i można go sporządzić natychmiast, lecz cały ciężar wykazania jego ważności przenosi na rodzinę. Testament notarialny sporządzany jest w kancelarii w Siedlcach po rozmowie o zakresie rozrządzeń, a dokumenty potrzebne do czynności wskazano w zakładce Dokumenty. Przebieg czynności opisano na stronie Testamenty, zasady rozliczenia w zakładce Taksa notarialna, a termin ustalą Państwo, kontaktując się z kancelarią.