Akt poświadczenia dziedziczenia zamiast sprawy w sądzie

Po śmierci spadkodawcy sam fakt dziedziczenia nie wystarczy, aby rozporządzić majątkiem. Potrzebny jest dokument, który wobec banku, urzędu i sądu wieczystoksięgowego potwierdza, kto i w jakiej części jest spadkobiercą. Można go uzyskać w sądzie albo, gdy spełnione są warunki ustawowe, u notariusza. Poniżej opisano, kiedy droga notarialna jest dostępna, jak przebiega i czym kończy się dla Państwa formalności.

Kiedy dziedziczenie może potwierdzić notariusz

Instytucję aktu poświadczenia dziedziczenia reguluje Prawo o notariacie. Notariusz sporządza akt poświadczający dziedziczenie ustawowe lub testamentowe, z wyłączeniem dziedziczenia na podstawie testamentów szczególnych. Warunki są dwa i muszą być spełnione łącznie.

• Wniosek musi być zgodny. Wszystkie osoby biorące udział w czynności zgodnie żądają poświadczenia dziedziczenia i zgadzają się co do tego, kto i w jakiej części dziedziczy.
• Przy czynności muszą być obecne wszystkie osoby, które mogą wchodzić w rachubę jako spadkobiercy ustawowi i testamentowi, a także osoby, na których rzecz spadkodawca uczynił zapisy windykacyjne.

Notariusz nie rozstrzyga sporów. Jeżeli którakolwiek z tych osób kwestionuje krąg spadkobierców, ważność testamentu albo wielkość udziałów, sprawa należy do sądu. Brak zgody choćby jednej osoby zamyka drogę notarialną, nawet jeżeli pozostali uczestnicy są zgodni.

Przebieg czynności krok po kroku

Czynność odbywa się w kancelarii, przy jednoczesnej obecności wszystkich uczestników, i składa się z kilku następujących po sobie elementów.

1. Protokół dziedziczenia. Notariusz spisuje go przy udziale wszystkich uczestników. Odbiera oświadczenia między innymi o tym, czy istnieją osoby, które wyłączałyby znanych spadkobierców od dziedziczenia, czy spadkodawca pozostawił testamenty, czy składano oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku, czy toczyło się już postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku, a także o obywatelstwie i miejscu zwykłego pobytu spadkodawcy w chwili śmierci.
2. Otwarcie i ogłoszenie testamentu. Jeżeli spadkodawca pozostawił testament, a nie był on wcześniej otwarty i ogłoszony, dokonuje tego notariusz i sporządza z tej czynności protokół.
3. Akt poświadczenia dziedziczenia. Notariusz sporządza go po spisaniu protokołu, jeżeli nie ma wątpliwości co do osoby spadkobiercy i wysokości udziałów w spadku. W akcie wymienia się spadkobierców, tytuł ich powołania oraz przysługujące im udziały, a także zapisobierców windykacyjnych i przedmioty zapisów.
4. Wpis do Rejestru Spadkowego. Notariusz dokonuje go niezwłocznie po sporządzeniu aktu. Dopiero wpis nadaje aktowi skuteczność.

Zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia ma skutki prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku. Jest więc równoważny dokumentowi sądowemu i tak samo traktują go banki, urzędy oraz sąd wieczystoksięgowy. Cała czynność co do zasady kończy się w trakcie jednego spotkania, a wypis aktu wydawany jest po dokonaniu wpisu do rejestru.

Kiedy droga notarialna jest wyłączona

Ustawa wskazuje sytuacje, w których notariusz nie może sporządzić aktu poświadczenia dziedziczenia i sprawę trzeba skierować do sądu. Do najczęstszych należą:

• spadki otwarte przed 1 lipca 1984 r., czyli sprawy po osobach zmarłych przed tą datą;
• dziedziczenie na podstawie testamentu szczególnego, na przykład testamentu ustnego;
• brak zgody któregokolwiek z uczestników albo jego nieobecność przy czynności;
• ujawnienie w toku czynności, że istnieją testamenty, które nie zostały otwarte i ogłoszone, albo że nie stawiły się wszystkie osoby mogące wchodzić w rachubę jako spadkobiercy;
• wcześniejsze sporządzenie aktu poświadczenia dziedziczenia albo wydanie postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku w tej samej sprawie;
• dziedziczenie gminy albo Skarbu Państwa jako spadkobiercy ustawowego;
• wątpliwości co do jurysdykcji krajowej przy sprawach z elementem zagranicznym, w tym gdy spadkodawca w chwili śmierci nie miał obywatelstwa polskiego ani miejsca zamieszkania w Polsce albo gdy w skład spadku wchodzi nieruchomość położona za granicą.

Odmowa nie jest w takich przypadkach kwestią uznania notariusza, lecz obowiązku ustawowego. Warto zatem opisać stan sprawy przed umówieniem terminu, aby ocenić, czy czynność jest w ogóle dopuszczalna.

Co dalej po sporządzeniu aktu

Akt poświadczenia dziedziczenia potwierdza, kto dziedziczy, ale nie dzieli majątku. Jeżeli spadkobierców jest kilku, do czasu podziału pozostają współwłaścicielami w częściach ułamkowych. Zniesienie tego stanu następuje w drodze działu spadku, który przy zgodzie wszystkich spadkobierców również można przeprowadzić przed notariuszem, a gdy w spadku jest nieruchomość, wymaga formy aktu notarialnego.

Drugą formalnością jest podatek od spadków i darowizn. Nabycie należy zgłosić naczelnikowi urzędu skarbowego. Osoby z najbliższej rodziny korzystają ze zwolnienia, ale pod warunkiem zgłoszenia nabycia w terminie sześciu miesięcy liczonym od dnia zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia. Termin ten jest nieprzywracalny, dlatego uchybienie mu oznacza opodatkowanie na zasadach ogólnych.

Trzecią czynnością jest ujawnienie prawa w księdze wieczystej, jeżeli w skład spadku wchodzi nieruchomość albo spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu z założoną księgą. Podstawą wpisu jest zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia. Wniosek składa się do wydziału ksiąg wieczystych sądu rejonowego właściwego ze względu na położenie nieruchomości.

Droga notarialna jest krótsza od sądowej, ale dostępna wyłącznie tam, gdzie między spadkobiercami nie ma sporu. Zakres czynności opisano na stronie Poświadczenie dziedziczenia, a wykaz dokumentów, w tym aktów stanu cywilnego, w zakładce Dokumenty. Stan sprawy warto omówić przed umówieniem terminu, kontaktując się z kancelarią w Siedlcach.