Testamenty notarialne

Testament jest jedynym sposobem rozrządzenia majątkiem na wypadek śmierci. Jeżeli spadkodawca go nie sporządzi, o tym, kto i w jakiej części dziedziczy, decydują przepisy Kodeksu cywilnego o dziedziczeniu ustawowym. Testament sporządzony przed notariuszem przybiera postać aktu notarialnego i jest najczęściej wybieraną formą testamentu zwykłego.

Dlaczego forma notarialna

Testament własnoręczny jest ważny, jeżeli spadkodawca napisze go w całości pismem ręcznym, podpisze i opatrzy datą. W praktyce właśnie te wymagania bywają źródłem sporów. Kwestionowana jest autentyczność pisma, data sporządzenia i kompletność dokumentu, a sam dokument nierzadko ginie albo zostaje zniszczony przez osobę, której jego treść nie odpowiada.

Testament notarialny ogranicza te ryzyka. Notariusz ustala tożsamość testatora, odczytuje akt, wyjaśnia znaczenie i skutki poszczególnych rozrządzeń oraz sprawdza, czy treść aktu odpowiada woli osoby, która przed nim staje. Akt notarialny jest dokumentem urzędowym, a jego oryginał pozostaje w kancelarii i jest tam przechowywany zgodnie z Prawem o notariacie. Testament nie może więc zaginąć, a testator w każdej chwili może uzyskać jego wypis.

Kto może sporządzić testament

Testament może sporządzić i odwołać wyłącznie osoba mająca pełną zdolność do czynności prawnych. Nie można sporządzić ani odwołać testamentu przez przedstawiciela, także przez pełnomocnika umocowanego w formie aktu notarialnego. Testament może zawierać rozrządzenia tylko jednego spadkodawcy, dlatego małżonkowie nie sporządzają testamentu wspólnego. Każde z nich sporządza własny testament, choćby o zbieżnej treści.

Testament jest nieważny, jeżeli został sporządzony w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli, pod wpływem błędu uzasadniającego przypuszczenie, że gdyby spadkodawca nie działał pod wpływem błędu, nie sporządziłby testamentu tej treści, albo pod wpływem groźby. Udział notariusza i treść aktu utrudniają późniejsze podważanie testamentu z tych przyczyn.

Co można zawrzeć w testamencie

Podstawowym rozrządzeniem jest powołanie spadkobiercy: jednej osoby do całości spadku albo kilku osób w oznaczonych ułamkach. Spadkobierca wstępuje w ogół praw i obowiązków zmarłego, a więc odpowiada również za długi spadkowe. Poza powołaniem spadkobiercy testator może:

• uczynić zapis zwykły, czyli zobowiązać spadkobiercę do spełnienia określonego świadczenia majątkowego na rzecz oznaczonej osoby,
• uczynić zapis windykacyjny, na podstawie którego oznaczona osoba nabywa wskazany przedmiot już z chwilą otwarcia spadku,
• obciążyć spadkobiercę lub zapisobiercę poleceniem, czyli obowiązkiem oznaczonego działania lub zaniechania, nie czyniąc nikogo wierzycielem,
• powołać wykonawcę testamentu, który zarządza majątkiem spadkowym, spłaca długi spadkowe i wydaje spadkobiercom przypadające im składniki majątku,
• wydziedziczyć osobę uprawnioną do zachowku, jeżeli zachodzi ustawowa przyczyna,
• ustanowić podstawienie, czyli powołać spadkobiercę na wypadek, gdyby osoba powołana w pierwszej kolejności nie chciała lub nie mogła dziedziczyć.

Zapis windykacyjny można uczynić wyłącznie w testamencie sporządzonym w formie aktu notarialnego. Jego przedmiotem może być rzecz oznaczona co do tożsamości, na przykład konkretna nieruchomość, zbywalne prawo majątkowe, przedsiębiorstwo lub gospodarstwo rolne, ustanowienie na rzecz zapisobiercy użytkowania albo służebności, a także ogół praw i obowiązków wspólnika spółki osobowej. Dzięki zapisowi windykacyjnemu wskazany składnik majątku przechodzi na oznaczoną osobę z chwilą otwarcia spadku i nie podlega działowi spadku.

Wydziedziczenie

Wydziedziczenie polega na pozbawieniu zstępnego, małżonka albo rodzica prawa do zachowku. Nie jest tym samym co pominięcie danej osoby w testamencie, ponieważ osoba pominięta nadal może żądać zachowku. Wydziedziczenie jest dopuszczalne tylko wtedy, gdy uprawniony:

1. wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego,
2. dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci,
3. uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Przyczyna wydziedziczenia powinna wynikać z treści testamentu, dlatego w akcie opisuje się ją konkretnie i bez uogólnień. Wydziedziczenie nie pozbawia prawa do zachowku zstępnych osoby wydziedziczonej.

Zmiana i odwołanie testamentu

Testament można w każdej chwili odwołać lub zmienić, a testator nie musi nikomu tego wyjaśniać. Odwołanie następuje przez sporządzenie nowego testamentu, przez zniszczenie testamentu lub pozbawienie go cech, od których zależy jego ważność, albo przez dokonanie w nim zmian, z których wynika wola odwołania. Jeżeli spadkodawca sporządził nowy testament, nie zaznaczając w nim, że poprzedni odwołuje, odwołaniu ulegają tylko te postanowienia poprzedniego testamentu, których nie można pogodzić z treścią nowego. Z tego powodu w testamencie notarialnym zamieszcza się zwykle wyraźne oświadczenie o odwołaniu wcześniejszych rozrządzeń.

Notarialny Rejestr Testamentów

Testator może wyrazić zgodę na zarejestrowanie testamentu w Notarialnym Rejestrze Testamentów prowadzonym przez Krajową Radę Notarialną. Rejestracja jest dobrowolna i nie jest warunkiem ważności testamentu. W rejestrze odnotowuje się wyłącznie fakt sporządzenia testamentu oraz miejsce jego przechowywania, nigdy zaś jego treść. Za życia testatora informacji o wpisie nie udziela się nikomu poza nim samym. Po jego śmierci osoba, która przedstawi akt zgonu lub inny dokument potwierdzający zgon, może uzyskać informację, czy testament został zarejestrowany i w której kancelarii jest przechowywany. Ułatwia to odnalezienie testamentu przy sporządzaniu aktu poświadczenia dziedziczenia.

Jak przebiega czynność

1. Rozmowa z notariuszem o zamierzonych rozrządzeniach oraz o ich skutkach dla rodziny; termin ustala się z kancelarią w Siedlcach (kontakt).
2. Podanie danych osób powoływanych oraz danych przedmiotów objętych zapisem windykacyjnym.
3. Przygotowanie projektu i sporządzenie aktu notarialnego w obecności testatora.
4. Odczytanie aktu, podpisanie, wydanie wypisu oraz, za zgodą testatora, zarejestrowanie testamentu w Notarialnym Rejestrze Testamentów.

Testament sporządza się z udziałem samego testatora. Obecność spadkobierców nie jest potrzebna i zwykle nie jest wskazana. Jeżeli stan zdrowia uniemożliwia przybycie do kancelarii, czynność może zostać dokonana w innym miejscu, gdy przemawia za tym jej charakter lub szczególne okoliczności. Zasady ustalania wynagrodzenia notariusza opisano na stronie taksa notarialna.

Podstawa prawna

Art. 941-948 Kodeksu cywilnego (rozrządzenie na wypadek śmierci, zdolność testowania, nieważność i odwołanie testamentu), art. 950 Kodeksu cywilnego (testament w formie aktu notarialnego), art. 968 i następne Kodeksu cywilnego (zapis zwykły, zapis windykacyjny, polecenie, wykonawca testamentu), art. 991 i następne Kodeksu cywilnego (zachowek), art. 1008 i art. 1009 Kodeksu cywilnego (wydziedziczenie i jego przyczyny) oraz ustawa z dnia 14 lutego 1991 r. Prawo o notariacie.