Odrzucenie spadku - termin sześciu miesięcy i forma

Spadkobierca nie musi przyjmować spadku. Może go przyjąć wprost, przyjąć z dobrodziejstwem inwentarza albo odrzucić. Decyzja ma znaczenie przede wszystkim wtedy, gdy w spadku są długi, a jej podjęcie ograniczone jest terminem, który liczy się inaczej, niż zakłada większość osób.

Trzy możliwe zachowania spadkobiercy

Przyjęcie proste, czyli przyjęcie wprost, oznacza odpowiedzialność za długi spadkowe bez ograniczenia. Wierzyciel może wtedy sięgnąć do całego majątku spadkobiercy, także tego, który miał on wcześniej. Przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza ogranicza odpowiedzialność do wartości stanu czynnego spadku, czyli w uproszczeniu do tego, co spadkobierca faktycznie odziedziczył. Odrzucenie spadku powoduje, że spadkobierca zostaje wyłączony od dziedziczenia tak, jakby nie dożył otwarcia spadku.

Oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku nie może być złożone pod warunkiem ani z zastrzeżeniem terminu. Nie można go też odwołać. Jedyną drogą wzruszenia takiego oświadczenia jest uchylenie się od jego skutków prawnych, gdy zostało złożone pod wpływem błędu lub groźby, a to wymaga zatwierdzenia przez sąd.

Termin sześciu miesięcy liczony od tytułu powołania

Oświadczenie o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku może być złożone w ciągu sześciu miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania (art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego). To sformułowanie jest kluczowe. Termin nie biegnie od dnia śmierci spadkodawcy ani od dnia pogrzebu, lecz od dnia, w którym dana osoba dowiedziała się, że dziedziczy.

W praktyce oznacza to, że każda osoba w łańcuchu spadkobierców ma własny termin. Dla dziecka spadkodawcy będzie to zwykle dzień, w którym dowiedziało się o śmierci rodzica. Dla wnuka, który dziedziczy dopiero na skutek odrzucenia spadku przez rodzica, będzie to dzień, w którym dowiedział się o tym odrzuceniu. Dla dalszego krewnego, który o pokrewieństwie ze zmarłym dowiaduje się z pisma komornika, termin rozpocznie bieg dopiero wtedy.

Bezczynność również wywołuje skutek. Brak oświadczenia w terminie jest jednoznaczny z przyjęciem spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Odpowiedzialność za długi jest wtedy ograniczona, ale spadkobierca staje się stroną wszystkich spraw dotyczących spadku i musi wykazywać stan czynny majątku.

Forma oświadczenia i miejsce jego złożenia

Oświadczenie składa się przed sądem albo przed notariuszem. Może być złożone ustnie do protokołu lub na piśmie z podpisem urzędowo poświadczonym. U notariusza czynność ma postać aktu notarialnego albo protokołu obejmującego oświadczenie, a wypis dokumentu składa się następnie do akt sprawy spadkowej lub okazuje w innych postępowaniach.

Oświadczenie można złożyć także przez pełnomocnika. Pełnomocnictwo powinno być wtedy pisemne z podpisem urzędowo poświadczonym i wskazywać, jakiej sprawy spadkowej dotyczy. Jest to rozwiązanie dla osób przebywających za granicą lub w innej części kraju. Zasady udzielania takich pełnomocnictw opisano w zakładce Poświadczenia.

Do czynności potrzebny jest dokument tożsamości, akt zgonu spadkodawcy oraz informacja o kręgu spadkobierców i o tym, kiedy oraz w jaki sposób osoba składająca oświadczenie dowiedziała się o powołaniu do spadku. Notariusz odbiera to oświadczenie do protokołu, ponieważ przesądza ono o zachowaniu terminu.

Odrzucenie spadku a powołanie kolejnych osób

Odrzucenie spadku nie kończy sprawy, lecz przesuwa dziedziczenie na dalsze osoby. Gdy spadek odrzuca dziecko spadkodawcy, do dziedziczenia dochodzą jego zstępni, czyli wnuki spadkodawcy. Gdy odrzucą wszyscy zstępni, powołanie przechodzi na kolejne grupy spadkobierców ustawowych. Powstaje w ten sposób łańcuch oświadczeń, który trzeba przeprowadzić konsekwentnie, ponieważ pominięcie jednej osoby oznacza, że dług pozostaje w rodzinie.

Osobnego omówienia wymaga sytuacja dzieci. Odrzucenie spadku w imieniu małoletniego jest czynnością przekraczającą zakres zwykłego zarządu jego majątkiem, a zasadą jest, że rodzice potrzebują na nią zezwolenia sądu opiekuńczego. Przepisy przewidują w tym zakresie wyjątki dotyczące sytuacji, w której dziecko dochodzi do dziedziczenia wskutek wcześniejszego odrzucenia spadku przez rodzica, jednak ich zastosowanie zależy od układu rodzinnego w konkretnej sprawie. Przewidziano również mechanizm chroniący termin na czas trwania postępowania sądowego.

Ponieważ ocena wymaga ustalenia, kto po kim i w jakiej kolejności dziedziczy, ścieżkę dotyczącą małoletnich należy zaplanować z wyprzedzeniem, a nie w ostatnich dniach terminu. Warunki konkretnej sprawy warto omówić w kancelarii od razu po ustaleniu, że w spadku mogą być długi.

Wykaz inwentarza i odpowiedzialność za długi

Spadkobierca, który przyjął spadek z dobrodziejstwem inwentarza, odpowiada za długi tylko do wartości stanu czynnego spadku. Aby z tego ograniczenia skorzystać, trzeba wykazać, co do spadku należy. Służą temu dwa dokumenty. Spis inwentarza sporządza komornik na podstawie postanowienia sądu. Wykaz inwentarza spadkobierca sporządza samodzielnie i składa w sądzie albo przed notariuszem, który obejmuje go protokołem.

W wykazie ujawnia się przedmioty należące do spadku oraz przedmioty zapisów windykacyjnych, z podaniem ich wartości według stanu i cen z chwili otwarcia spadku, a także długi spadkowe i ich wysokość. Wykaz składa się w dobrej wierze i z należytą starannością, a jego uzupełnienie jest możliwe po ujawnieniu nowych składników. Spłacając długi bez znajomości ich pełnej listy, spadkobierca może odpowiadać szerzej, niż zakładał.

Warto też pamiętać, że odrzucenie spadku dokonane z pokrzywdzeniem wierzycieli spadkobiercy może zostać uznane za bezskuteczne na żądanie wierzyciela.

Decyzja o przyjęciu albo odrzuceniu spadku jest nieodwracalna, a termin biegnie niezależnie od tego, czy sprawa spadkowa została już rozpoczęta. Jeżeli krąg spadkobierców jest ustalony i nie ma sporu, oświadczenia można połączyć z poświadczeniem dziedziczenia. Oświadczenie odbiera notariusz w kancelarii w Siedlcach, po wcześniejszym ustaleniu terminu i sprawdzeniu, czy dysponują Państwo kompletem dokumentów. Ich wykaz znajduje się w zakładce Dokumenty.